Баштапкы жана аяккы калдык (сальдо)

Счеттордогу маалыматтар отчеттук мезгилдин башында жана аягында баштапкы жана аяккы калдыктар (сальдо) деп аталат.

Баланста каражаттар курамы боюнча сол жакта — дебетте чагылдырыла тургандыгын белгилеп кетүү керек. Тийиштүүлүгүнө карай баланстагы каражаттардын булактарынын абалы оң жакта көрсөтүлөт, ал эми пассивдүү счеттордо каражаттардын булактарынын калдыгын оң жакта — кредитте чагылдырылат.

Активдүү счеттордо алгачкы сумма (калдык) жана анын бардык кийинки көбөйүүлөрү дебетте көрсөтүлөт (счет «дебеттелет»), ал эми бардык азаюулар кредитте топтолот (счет кредиттелет).

Пассивдүү счеттордо жазуулардын тартиби карама-каршы белгиленген: алгачкы чоңдук (калдык) жана көбөйүүлөр кредитте көрсөтүлөт, ал эми азаюулар дебетке барып түшөт.

Активдүү счеттордо дебетке алгачкы калдык (баштапкы сальдо), ал эми пассивдүү счеттордо бул кредитине жазылат.

 

Кыргызча-орусча-англисче которулуштары:

Калдык/сальдо – остаток/сальдо

Баштапкы калдык – начальное сальдо

Аяккы калдык – конечное сальдо

Жүгүртүү (дебеттик жана кредиттик жүгүртүү)

Бухгалтердик счеттордо жазылган операциялардын суммалары жүгүртүү деп аталат.

Счеттун дебети боюнча жазуулардын суммасы тийиштүүлүгүнө карай дебеттик жүгүртүү, ал эми счеттун кредити боюнча – кредиттик жүгүртүү деп аталат.

Кыргызча-орусча-англисче которулуштары:

Жүгүртүү – оборот - turnover

Бухгалтердик эсептин ыкмалары

Бухгалтердик эсептин ыкмаларына төмөнкү негизги элементтер кирет:

1. Документтештирүү

2. Инвентаризация (Түгөйлөө)

3. Баалоо

4. Калькуляциялоо

5. Баланс (теңдүүлүк)

6. Счеттор (санаттар)

7. Кош жазуу

Эсептер планы

Эсептер планы (орусча: план счетов, англисче: chart of accounts) - бухгалтердик эсепте каражаттарды, булактарды жана чарбалык операцияларды каттоонун жана топтоштуруунун ыкмасы.

Кыргызча-орусча-англисче которулуштары:

Эсептер планы – план счетов – chart of accounts

 

Төлөм тапшырмасы

Төлөм тапшырмасы (орусча: платежное поручение, англисче: payment order) – банк эсебиндеги каражаттардын эсебинен (эгер келишимде башкача каралбаса), Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын каралган мөөнөттүн ичинде көрсөтүлгөн ошол эле банктагы же дагы башка кредиттик-каржы мекемесиндеги алуучунун эсебине белгилүү бир акча өлчөмүн которгон төлөөчүнүн тапшырмасы боюнча банк милдеттенме ала турган төлөм документи. 
 

Ар бир өлкөдө, төлөм тапшырмасынын формасы өзгөчөлөнөт жана өкмөт тарабынан бекитилет. Кыргыз Республикасында төлөм тапшырмасынын бирдейлештирилген формасы жана аны толтуруу тартиби Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2007-жылдын 25-июлундагы N 36/5 токтому менен бекитилген «Төлөм документтерин толтуруу эрежелери жөнүндө Нускоодо» бекитилген:

ТӨЛӨӨ ТАПШЫРМАСЫ (1) N __(2) Дата __(3) Жөнөтүү (4)            Форма коду (5)

ПЛАТЕЖНОЕ ПОРУЧЕНИЕ                     ыкмасы                 Код формы ____

                                       Способ отправления _______

Дата расчета ___________(6)

    ┌──────────┬────────────┬───────────────────────┬──────┬──────────┐

    │ОКПО      │(8)         │Төлөөчү (7)            │Дебет │(11)      │

    │          │            │Плательщик             │Счет N│          │

    ├──────────┤            │                       └──────┴──────────┤

    │ИНН       │(9)         │                                         │

    │          │            │                                         │

    ├──────────┤            │                                         │

    │Регистр. N│(10)        │                                         │

    │СФКР      │            │                                         │

    ├──────────┤            │Төлөөчүнүн банкы (12)                    │

    │БИК       │(13)        │Банк плательщика                         │

    │          │            │                                         │

    ├──────────┴────────────┴───────────────────────┬──────┬──────────┤

    │                                               │Кредит│(15)      │

    │                                               │Счет N│          │

    │                                               ├──────┼──────────┤

    │Алуучу                                         │Счет N│          │

    │Получатель (14)                                └──────┴──────────┤

    │                                                                 │

    │                                                                 │

    ├──────────┬────────────┐                                         │

    │БИК       │(17)        │Алуучунун банкы (16)                     │

    │          │            │Банк получателя                          │

    ├──────────┴────────────┴───────────────────────┬──────┬──────────┤

    │Суммасы сөз менен                              │      │          │

    │Сумма прописью (18)                            │Сумма │(19)      │

    │                                               │      │          │

    │                                               │      │          │

    ├──────────┬────────────┬───────────────────────┴──────┴──────────┤

    │Төлөө коду│(20)        │                                         │

    │Код       │            │                                         │

    │платежа   │            │Төлөөнүн багыты (21)                     │

    ├──────────┴────────────┘Назначение платежа                       │

    │                                                                 │

    │                                                                 │

    │                                                                 │

    │                                                                 │

    │     М.О. (22)    Кол тамгасы (23)   Төлөөчү банктын белгиси (24)│

    │     М.П.         Подписи            Отметки банка-плательщика   │

    └─────────────────────────────────────────────────────────────────┘

 

Кыргызча-орусча-англисче которулуштары:

Төлөм тапшырмасы – платежное поручение - payment order

Баштапкы эсепке алуу документтери

Баштапкы эсепке алуу документтери - чарбалык операциянын жүргүзүлүшү маалында түзүлгөн жана болуп өткөн чарбалык операциянын биринчи күбөсү болуп эсептелинген документтер аталат. Баштапкы эсепке алуу документтери болуп өткөн чарбалык операцияны юридикалык жактан тастыктайт.

Баштапкы документтерге – кассалык ордерлер, накладная, акттар ж.б. кирет. Счет-фактуралардын баштапкы эсеп документтерине кирип-кирбеши талаштуу маселе болуп эсептелинет. Анткени, счет-фактуралар – кандайдыр бир чарбалык операцияны билдирбейт, башка баштапкы документтерге (мисалы: кассалык ордерлерге, акттарга) тиркеме болуп түзүлөт.

Көбүнчө баштапкы эсеп документтеринин ар бир өлкөнүн өзүнчө бекитилген бирдейлештирилген формалары бар. Бирок, эгер кандайдыр бир баштапкы документтин официалдуу формасы жок болсо, анын формасын ишкана өзү түзөт.

Баштапкы эсепке алуу документтери Кыргыз республикасынын «Бухгалтердик эсеп жөнүндө» мыйзамынын 8-статьясында бекитилген:

8-статья. Бухгалтердик документтер

1. Бухгалтердик эсепти каттоого жазуу үчүн операция жүргүзүү фактысы катталган баштапкы эсепке алуу документтери негиз болуп саналат. Баштапкы эсепке алуу документтери операция жасалган учурда, эгерде бул мүмкүн болбосо, операция аяктаар замат түзүлүүгө тийиш.

Бухгалтердик жазуулар кол менен кагазга жазуу аркылуу жана (же) эсепке алуунун компьютерлештирилген тутумунун жардамы менен жүргүзүлөт.

2. Баштапкы документтер төмөнкүдөй милдеттүү реквизиттерди:

• документтин аталышын;
• документти толтуруу күнүн жана ордун;
• документ анын атынан (тапшыруусу боюнча) түзүлгөн субъекттин аталышын;
• чарбалык операциянын мазмунун;
• акчалай жана накталай түрдөгү чарбалык операцияларды өлчөгүчтөрдү;
• чарбалык операцияларды жүргүзүүгө жана анын туура жол-жоболоштурулушуна жооптуу кызмат адамдарынын аты-жөндөрүн;
• көрсөтүлгөн адамдардын койгон жеке колдорун

камтууга тийиш.

Кыргызча которулуштары:

Баштапкы эсепке алуу документтери – первичные учетные документы

Чарбалык операциялар – хозяйственные операции

Бөлүштүрүлбөгөн пайда

Бир аралыктын ичинде алынган пайда «Бөлүштүрүлбөгөн пайда» (5300) счетуна жазылып, капиталдын көбөйүшүнө алып келет. Зыян дагы - «Бөлүштүрүлбөгөн пайда» (5300) счетуна жазылып, анын, демек, капиталдын азайышына алып келет.

Кыргызча которулуштары:

Аралык – период

Бөлүштүрүлбөгөн пайда – нераспределенная прибыль

Финансылык жыйынтык

Ишкананын кирешеси менен чыгашасынын арасындагы айырма ишкананын финансылык жыйынтыгы деп аталат.

Эгер кирешенин суммасы чыгашанын суммасынан көбүрөөк болсо, финансылык жыйынтык ПАЙДА деп аталат.

Эгер чыгашанын суммасы кирешенин суммасынан көбүрөөк болсо, финансылык жыйынтык ЗЫЯН деп аталат.

Кыргызча которулуштары:

Ишкана – предприятие

Финансылык жыйынтык – финансовый результат

Киреше – доход

Чыгаша – расход

Пайда – прибыль

Зыян – убыток

Бухгалтердик счеттор (санаттар): Активдүү жана пассивдүү счет

Бухгалтердик счеттор (санаттар) - каражаттарды, анын булактарын жана чарбалык операцияларды утурумдук топтоштуруу жана көзөмөлдөө ыкмасы болуп саналат.
Счеттор (санаттар) активдүү жана пассивдүү болуп бөлүнөт.

Активдүү болуп негизги, жүгүртүү жана алагдыланган каражаттар эсепке алынган счеттор саналат. Активдүү счетто көбөйүү жана калдык (сальдо) дебет боюнча, ал эми кемүү – кредит боюнча жазылат.

Пассивдүү счеттордо негизги, тартылган, милдеттенме каражаттардын булактарынын өзгөрүүлөрү чагылдырылат. Пассивдүү счетто көбөйүү жана калдык (сальдо) кредит боюнча, ал эми кемүү – дебет боюнча жазылат.


Активдүү счеттор боюнча аяккы сальдо төмөнкү формула менен аныкталат:

Са = Сб + Жд — Жк

б. а. активдүү счет боюнча калдык Са дебет боюнча жазылган суммадан кредит боюнча жазылган сумманы кемиткенге барабар.

Пассивдүү счеттор боюнча аяккы сальдо:

Са = Сб + Жк - Жд



Мисалдар:

1. «Негизги каражаттар» счету боюнча 01.05.2014 ж. калдык 50 миң сом дейли. Дебет боюнча жүгүртүүсү — 30 миң сом (кирешеси). Кредит боюнча жүгүртүүсү — 10 миң сом (чыгашасы).
01.06.2014 ж. кандай калдык болот?

Са = 50 миң сом + 30 миң сом - 10 миң сом = 70 миң сом 

Бухгалтердик аталгылардын кыргызча которулушу

Бухгалтердик аталгылардын кыргызча-орусча-англисче которулуштары:

Аласа (дебет) – дебет - debit

Бересе (кредит) – кредит - credit

Жүгүртүү – оборот - turnover

Жүгүртүүдөгү активдер – Оборотные активы

Милдеттенмелер – обязательства

Менчик капитал – собственный капитал

Киреше – доход

Чыгаша – расход

Пайда – прибыль

Зыян – убыток

Калдык – сальдо, остаток

Өткөрүү - проводка

Тапшырыкчы – заказчик

Жабдуучу – поставщик

Камдамалар – запасы

Ишмердүүлүк – деятельность

Өздүк нарк – себестоимость

Баалоо – оценка

Жеке адам – физическое лицо

Юридикалык тарап – юридическое лицо

Санат/счет – счет – account

Кош жазуу (кошжазым) – двойная запись – double entry

Алдын ала баланс - пробный баланс – trial balance

Активдер – активы – assets

Милдеттенмелер/милдеттемелер – обязательства – liabilities

Капитал – капитал – equity

Баланс тууралуу отчет – балансовый отчет – balance sheet

Киреше/чыгаша тууралуу отчет – отчет о прибылях и убытках – income statement

Акча жүгүрүүсү тууралуу отчет – отчет о движении денежных средств – cash flow statement

 

Жөнөкөй жана татаал бухгалтердик өткөрүү

Дебеттелген бир счет жана кредиттелген бир счеттон турган өткөрүү жөнөкөй өткөрүү деп аталат.

Мисалы:

Камдамаларды 10000 сомго кредитке алуу төмөнкү жөнөкөй бухгалтердик өткөрүү менен жазылат:

Дт Активдер счету: камдамалар                                         10000 сом

Кт Милдеттенмелер счету: төлөөнүүчү счеттор             10000 сом

Дебеттелген бир канча счет жана кредиттелген бир канча счеттон турган өткөрүү татаал өткөрүү деп аталат.

Мисалы:

Бир жабдуучунун ишканасы кредитке үч негизги каражат сатып алды, атап айтканда: автоунаа – 200 000 сомго, эмерек – 6 000 сомго жана жабдууларды – 8 000 сомго. Бул операция төмөнкү талаал бухгалтердик өткөрүү аркылуу жазылат:

Дт Активдер счету: Негизги каражаттар - автоунаа         200 000 сом

Дт Активдер счету: Негизги каражаттар - эмерек            6 000 сом

Дт Активдер счету: Негизги каражаттар - жабдуулар      8 000 сом

Кт Милдеттенмелер счету: төлөөнүүчү счеттор              214 000 сом

Бул бухгалтердик өткөрүүдө дароо төрт счет корреспонденттелген: үч счет дебеттелген жана бир счетту кредиттелген.

Кыргызча которулуштар:
бухгалтердик өткөрүү - бухгалтерская проводка
жөнөкөй өткөрүү - простая проводка
татаал өткөрүү - сложная проводка
корреспонденттөө - корреспонденция

камдама  - запас

Акыркы калдыкты эсептөө

Эстеп калыңыз:

• Активдүү счеттун жана чыгашалар счетунун акыркы калдыгын эсептөө үчүн дебеттин (аласанын) баштапкы калдыгына дебет жүгүртүүсүн кошуп, кредит жүгүртүүсүн алыш керек.

• Пассивдүү счеттун жана кирешелер счетунун акыркы калдыгын эсептөө үчүн кредиттин (аласанын) баштапкы калдыгына кредит жүгүртүүсүн кошуп, дебет жүгүртүүсүн алыш керек.

• Счеттордогу операцияларды кош жазуу илдети менен чагылдырууда, бардык счеттордун дебет жүгүртүүлөрүнүн жыйынтыгы дайыма бардык счеттордун кредит жүгүртүүлөрүнүн жыйынтыгына барабар болушу керек.